Świętość w rzeczach poświęconych Bogu.
W dniu 1 listopada Kościół Katolicki obchodzi uroczystość Wszystkich Świętych. To dzień, w którym wspominamy wszystkich, którzy osiągnęli pełnię zjednoczenia z Bogiem i dołączyli do Jego Chwały. Warto jednak zadać sobie pytanie: co właściwie znaczy być „świętym”?
W Piśmie Świętym pojęcie świętości nie odnosi się wyłącznie do osób. „Święte” może być także miejsce, dzień, czynność czy przedmiot. Świętym jest bowiem wszystko to, co zostaje oddzielone od rzeczy zwyczajnych, jemu podobnych i przeznaczone wyłącznie dla Boga. To, co święte, traci swój pierwotny charakter powszedniości, ponieważ należy już do sfery sacrum.
Osoba święta.
Po omówieniu świętości rzeczy i dni, przejdźmy teraz do osób — do tych, których sam Bóg uświęca i powołuje do uczestnictwa w swojej chwale.
Zapowiedzi i symbole świętości w Starym Testamencie.
Już w Starym Testamencie istnieje obraz sprawiedliwych żyjących w pokoju po śmierci, w bliskości Boga.
„Dusze sprawiedliwych są w ręku Boga i nie dosięgnie ich męka” (Mdr 3,1–3).
Jest to zapowiedź świętych w niebie, których pełne objawienie następuje w Nowym Testamencie.
Jako pierwszych, do świętości, Bóg wybiera sobie Lud Izraela spośród innych narodów, czyniąc go narodem świętym, wybranym:
„Będziecie dla Mnie świętymi, bo Ja jestem święty, Pan, wasz Bóg, i oddzieliłem was od innych narodów, abyście byli Moi” (Kpł 20,26).
Świętość ludu polegała na przynależności do Boga i wierności Jego przymierzu.
Obok całego narodu pojawiają się także jednostki, które w sposób szczególny żyły w Bożej obecności. Takimi postaciami są Henoch i Eliasz:
„Henoch chodził z Bogiem, a potem zniknął, bo zabrał go Bóg” (Rdz 5,24).
„Oto ukazał się rydwan ognisty i konie ogniste (…). I Eliasz wstąpił w wichrze do nieba” (2 Krl 2,11).
Obaj zostają zabrani przez Boga, nie doświadczając śmierci w sposób zwyczajny. Są zapowiedzią tych, którzy w pełni należą do Boga — obrazem świętych przebywających w Jego chwale.
Świętość w Nowym Testamencie.
W Nowym Testamencie Bóg powołuje nowy „naród wybrany”. Są to ci, którzy uwierzą w Chrystusa i przyjmą Jego chrzest i łaskę:
„Do wszystkich w Rzymie, umiłowanych przez Boga, powołanych do świętości” (Rz 1,7).
Każdy ochrzczony zostaje wezwany do uczestnictwa w Bożym życiu. Powołanie do świętości wiąże się więc z jakością życia i z wyborem, by naśladować Chrystusa.
W pierwszych wiekach Kościoła przekonanie o świętości łączyło się nierozerwalnie z męczeństwem. W czasach prześladowań, gdy chrześcijanie oddawali życie za wiarę, wspólnota wiernych rozpoznawała w nich świadków zwycięstwa Chrystusa. Uznanie świętości następowało w sposób spontaniczny, lokalnie, poprzez:
- wpisanie imienia męczennika do kalendarza liturgicznego,
- wzniesienie ołtarza lub uczczenie jego relikwii,
- obchodzenie rocznicy jego śmierci (dies natalis).
Nie istniała wówczas jeszcze formalna definicja teologiczna, kim jest święty, lecz panowało głębokie przekonanie, że męczennik, który odmówił wyrzeczenia się swojej wiary i oddał życie za Chrystusa, uczestniczy niechybnie w Jego chwale.
Rozszerzenie rozumienia świętości.
Od IV wieku, gdy ustały prześladowania, rozumienie świętości zaczęło się rozszerzać. Za świętych zaczęto uznawać już nie tylko męczenników, ale również:
- tych, którzy prowadzili życie ascetyczne (pustelnicy, mnisi),
- ludzi odznaczających się heroicznymi cnotami (np. św. Marcin z Tours, św. Ambroży).
Świętość zaczęto postrzegać jako uczestnictwo w życiu Boga poprzez łaskę — to, co św. Tomasz z Akwinu nazwie później gratia sanctificans, łaską uświęcającą.
Rozwój rozumienia i praktyki kanonizacji.
Początkowo ogłoszenie kogoś świętym należało do biskupów lokalnych, którzy zatwierdzali kult w swojej diecezji.
Teologiczne ujęcie świętości.
Teologiczna refleksja nad świętością dopełniła się w XIII wieku dzięki św. Tomaszowi z Akwinu, zwanemu Doktorem Anielskim. Pisał on, że:
„Święty to ten, kto przez łaskę uczestniczy w życiu Boga i osiągnął doskonałe zjednoczenie z Nim w chwale.”
Świętość — według św. Tomasza — to ordinatio ad Deum, czyli skierowanie całego życia ku Bogu i oddzielenie się od grzechu.
W ten sposób Kościół, który najpierw przeżywał doświadczenie świętości w wierze i liturgii, z czasem ujął je w teologiczną definicję. To, co było najpierw żywą rzeczywistością, stało się potem doktryną — potwierdzając, że święci to ci, którzy w pełni uczestniczą w Bożym życiu i przebywają w Jego bliskości. Biblia ukazuje, że życie sprawiedliwych nie kończy się wraz ze śmiercią, lecz wchodzi w nową rzeczywistość w obecności Boga.
1. Przemienienie Jezusa na górze Tabor.
„I oto ukazali się im Mojżesz i Eliasz, rozmawiający z Nim” (Mt 17,3; por. Mk 9,4; Łk 9,30).
Mojżesz i Eliasz, wzięci do nieba, objawiają się w chwale i rozmawiają z Jezusem. Jest to pierwszy nowotestamentalny obraz świętych po śmierci, uczestniczących w Bożym planie zbawienia.
2. Łono Abrahama — miejsce błogosławionych.
„Umarł żebrak, i aniołowie zanieśli go na łono Abrahama. Umarł też bogacz i został pogrzebany” (Łk 16,22–23).
Abraham staje się obrazem wspólnoty świętych oczekujących na zmartwychwstanie, przyjmując dusze sprawiedliwych pod swoją opiekę.
3. Zmartwychwstanie świętych po śmierci Jezusa.
„I groby się otworzyły, i wiele ciał świętych, którzy umarli, powstało; i wyszli z grobów po Jego zmartwychwstaniu, weszli do Miasta Świętego i ukazali się wielu” (Mt 27,52–53).
Jest to znak, że śmierć Chrystusa otwiera drogę życia wiecznego, a zmarli sprawiedliwi, zostają ożywieni, zapowiadając wspólnotę świętych w chwale.
4. Święci w niebie modlą się przed tronem Boga.
„A gdy zdjął piątą pieczęć, ujrzałem pod ołtarzem dusze zabitych dla słowa Bożego (…). Wołali donośnym głosem: ‘Dokądże, Panie święty i prawdziwy, nie osądzisz i nie pomścisz naszej krwi?’” (Ap 6,9–10).
Dusze świętych pamiętają swoje życie i cierpienia, są świadome sprawiedliwości Bożej i aktywnie uczestniczą w historii zbawienia.
5. Święci wokół Baranka.
„A dwudziestu czterech starców upadło przed Barankiem, mając harfy i złote czasze pełne wonności, które są modlitwami świętych” (Ap 5,8).
„Potem ujrzałem tłum wielki (…), stojący przed tronem i przed Barankiem, odziany w białe szaty, z palmami w rękach” (Ap 7,9).
Święci oddają cześć Barankowi, modlą się i uczestniczą w liturgii niebiańskiej — to najpełniejszy biblijny obraz wspólnoty świętych w chwale Boga.
6. Święci królują z Chrystusem.
„I ujrzałem dusze ściętych dla świadectwa Jezusa (…). Ożyli i królowali z Chrystusem tysiąc lat” (Ap 20,4).
Święci nie tylko żyją po śmierci, lecz uczestniczą w królowaniu Chrystusa, będąc całkowicie zjednoczonymi z Nim w chwale.
7. Wstawiennictwo zmarłych sprawiedliwych.
„Ukazał się Jeremiasz prorok, umiłowany przez Boga (…). A Jeremiasz wyciągnął prawą rękę i dał Judzie złoty miecz, mówiąc: ‘Przyjmij ten miecz święty, dar od Boga’” (2 Mch 15,12–16).
Prorok Jeremiasz choć zmarły, modli się i działa w inna rzecz żywych. To jeden z najstarszych biblijnych obrazów świętych wstawiających się za ludźmi.
Przedmiot święty.
Jednym z najbardziej wymownych przykładów jest Arka Przymierza — skrzynia z drzewa akacjowego, wykonana według Bożego nakazu, aby Bóg mógł nad nią objawiać swoją obecność, i aby wewnątrz niej przechowywać znaki Jego przymierza. Arka była tak święta, że każdy, kto by dotknął jej bez należnej czci, ponosił śmierć. Tak się stało z Uzzą, który dotknął jej, mniemając, że bez jego interwencji upadnie (2 Sm 6, 3 – 7). Dlaczego tak się stało?
Uzza mając Arkę przez trzy miesiące w swoim domu, oswoił się z Nią, przyzwyczaił do Jej obecności i zapomniał o szacunku do Niej. Z błahego powodu „gdyż woły szarpnęły” ośmielił się dotknąć jej. Uznał, że Bóg potrzebuje pomocy, „Bóg jest kochający i miłosierny, ale jest również święty i broni swojej świętości swoją mocą, a obraza Jego świętości czasami wywołuje Jego święty gniew”.
(https://www.gotquestions.org/Polski/Uzza.html)
Innym przykładem jest ołtarz do spalania kadzidła opisany w Księdze Wyjścia (30,7). Świętość dotyczy tu zarówno samego ołtarza, jak i czynności składania kadzidła:
„Kadzidła w ten sposób przygotowanego nie będziecie robić dla siebie, gdyż poświęcone jest ono dla Pana. Ktokolwiek by zrobił podobne, aby się rozkoszować jego wonią, będzie wykluczony ze swego ludu” (Wj 30,37–38).
Kadzidło, sporządzone według Bożego przepisu, zostaje wyłączone spośród innych wonności — jest przeznaczone tylko dla Pana.
Podobnie, święty jest chleb pokładny, o którym czytamy w Księdze Kapłańskiej:
„Chleb ten będzie dla Aarona i jego synów, i spożywać go będą na miejscu świętym, bo jest to rzecz najświętsza z ofiar dla Pana” (Kpł 24,9).
Ten chleb, ofiarowany Bogu, mógł być spożywany jedynie przez kapłanów.
W Nowym Testamencie świętość chleba osiąga swoje pełne znaczenie w Eucharystii:
„Kto by jadł ten chleb lub pił kielich Pański niegodnie, winien będzie Ciała i Krwi Pańskiej” (1 Kor 11,27).
Święty chleb pokładny, jest jedną z figur Chleba eucharystycznego, który staje się Ciałem Chrystusa — rzeczywistością uświęcającą człowieka. Sam Jezus Chrystus, ustanawiając Najświętszą Ofiarę, mówi:
„Czyńcie to, ile razy pić będziecie, na moją pamiątkę” (1 Kor 11,25).
Chleb i wino konsekrowane zgodnie z poleceniem Chrystusa stają się Jego Ciałem i Krwią — samym Bogiem obecnym w sposób rzeczywisty. Dlatego tylko kapłan, który został konsekrowany, może Ich dotykać bez narażenia się na gniew Boży i los Uzzy.
„Dlatego też kto spożywa chleb lub pije kielich Pański niegodnie, winny będzie Ciała i Krwi Pańskiej” (1Kor 11, 27).
Dzień święty.
W Starym Testamencie Bóg uświęcił siódmy dzień stworzenia — szabat:
„I pobłogosławił Bóg dzień siódmy i uczynił go świętym, bo w nim odpoczął po całym swym dziele, które stworzył” (Rdz 2,3).
Szabat został oddzielony od pozostałych dni tygodnia i całkowicie poświęcony Bogu. Człowiek miał w tym dniu zaprzestać pracy, by odpocząć w obecności Stwórcy, wspominając Jego dzieła i dziękując za nie.
W Nowym Testamencie świętość dnia zostaje przeniesiona na inny wymiar. To już nie siódmy, lecz pierwszy dzień po szabacie staje się dniem świętym:
„W pierwszy dzień po szabacie, gdy zebraliśmy się na łamanie chleba…” (Dz 20,7).
Ten „pierwszy dzień po szabacie” to niedziela — dzień Zmartwychwstania Chrystusa. Wraz z tym dniem nim rozpoczyna się Nowe Przymierze i nowy porządek łaski. Stare Prawo nadane pierwszemu narodowi wybranemu dopełniło się w sobotę, Nowe Prawo nadane nowemu narodowi wybranemu zaczyna się w niedzielę, w dniu zwycięstwa nad Śmiercią.
Istota świętości
Świętość w całym objawieniu biblijnym to wszystko, co zostaje oddzielone od tego, co zwyczajne, by należeć do Boga i uczestniczyć w Jego życiu.
W Starym Testamencie święte były rzeczy, dni i osoby — nie ze względu na własną doskonałość, ale dlatego, że zostały poświęcone. Arka Przymierza, ołtarz kadzenia czy chleb pokładny były święte, ponieważ należały do Boga. Siódmy dzień był święty, gdyż Bóg w nim odpoczął. Lud Izraela został jako pierwszy wybrany do świętości.
W Nowym Przymierzu wszystko to znajduje swoje wypełnienie w Chrystusie. On sam jest Świętym Boga (por. Mk 1,24), a przez Niego świętość rzeczy, dni i osób otrzymuje nowy sens. Nie jest już tylko oddzieleniem od świata, lecz również zjednoczeniem z Bogiem w Duchu Świętym.
Święty dzień — niedziela — to dzień Zmartwychwstania, w którym nowy człowiek rodzi się do życia w łasce. Święte rzeczy — chleb i wino eucharystyczne — stają się Ciałem i Krwią Chrystusa, niosąc świętość całemu stworzeniu. Święta osoba — uczeń Chrystusa — staje się żywą świątynią Ducha, w której zamieszkuje sam Bóg.
Świętość więc nie jest przywilejem nielicznych, lecz powołaniem każdego. Wszyscy jesteśmy wezwani, by nasze życie — jak Arka, jak szabat, jak chleb konsekrowany — zostało oddzielone od tego, co powszednie, i przeznaczone dla Boga.
To właśnie oznacza słowo „święty”: być Jego własnością.
Być w świecie, lecz już nie ze świata.
Być przeznaczonym do chwały, która nie przemija.
Kult świętych i modlitwa za zmarłych w różnych tradycjach chrześcijańskich
Kim są święci, w Tradycji Kościoła katolickiego opisaliśmy pokrótce powyżej.
Teraz rzućmy okiem jak do świętości odnoszą się inne tradycje i wspólnoty chrześcijańskie.
W prawosławiu duchowa więź między żywymi a zmarłymi jest równie silna jak w Katolicyzmie. Modlitwa za zmarłych w liturgii, w nabożeństwach pachnidłowych i w soboty postne ma charakter realnego wsparcia duchowego. Kościół prawosławny nie przyjmuje doktryny czyśćca, lecz uznaje możliwość oczyszczenie duszy przez modlitwy i Boską łaskę. Zmarli w Chrystusie pozostają obecni w Bożej chwale, a modlitwa żywych może przynieść im pociechę, światło i pokój.
W tradycji anglikańskiej modlitwa za zmarłych nie zmienia losu duszy. Księgi Machabejskie, będące w kanonie anglikańskim są jedynie apokryfami, a nie księgami natchnionymi, jak w Katolicyzmie, w związku z czym, w anglikańskiej biblii nie ma przykładów modlitwy za zmarłych nakładają obowiązku modlitwy za zmarłych.
Anglikanie wierzą w Boże miłosierdzie i zmartwychwstanie, a pamięć o zmarłych i wspomnienie ich w liturgii wyrażają jedynie pamięć i duchową więź, nie mają zaś na celu oczyszczenie duszy. Nie ma też przy-kładów wstawiania się świętych do Boga w intencji żyjących. Dla tego też, anglikanie odrzucają kult świętych w postaci inwokacji i kultu relikwii.
W tradycjach protestanckich, „również nie ma kultu świętych w katolickim, czy prawosławnym ujęciu. W bibliach protestanckich również nie znajdziemy ksiąg Machabejskich. W tych tradycjach zmarli pozostają w Bożej obecności, ale nie wstawiają się za żywymi, ani nie zmieniają stanu duszy ludzi żywych.
Modlitwa za zmarłych ma, podobnie jak w anglikanizmie, charakter pamięciowy i może wyrażać miłość do osoby zmarłej oraz więź duchową. Protestanci wszystkich denominacji odrzucają też kult świętych, ponieważ wierzą, że jedynym pośrednikiem między ludźmi i Bogiem jest Chrystus. Doktryna ta wiąże się również z silną protestancką ideą „powszechnego kapłaństwa wszystkich wierzących” – protestanci nie potrzebują więc ani świętych, ani kapłanów, co oznacza, że każdy wierzący ma bezpośredni dostęp do Boga przez Chrystusa.
W konsekwencji historycznej i duchowej, ta doktryna doprowadziła do antropocentrycznego przesunięcia ciężaru z działania łaski Bożej udzielanej przez sakramenty na osobistą decyzję, „relację z Bogiem” i przeżycie wiary jednostki.
AMDG
