W niniejszym artykule kontynuujemy temat poznawania źródeł współczesnego judaizmu rabinicznego i „odkrywania na nowo, że naród żydowski jest dla nas wciąż świętym korzeniem, z którego wyrósł Jezus”. Temat ten, został poruszony w liście Konferencji Episkopatu Polski z okazji 40 rocznicy wizyty Jana Pawła II w Rzymskiej Synagodze Większej.
System prawa żydowskiego, wynikający z Biblii (Tory) i tradycji ustnych (podobnie, jak w katolicyzmie: Pismo Święte plus tradycja), który funkcjonował za życia Pana Jezusa wyglądał w skrócie:
Podstawowe prawo społeczne i religijne zawiera Księga Wyjścia, tzw. „Kodeks Przymierza”, Dekalog (rozdz. 20–23).
Źródłem przepisów ofiarniczych, regulujących rytualną czystość, obowiązki kapłanów i lewitów, zakazy i nakazy (świętość, koszerność) zawiera Księga Kapłańska. Był to dla izraelitów niejako „podręcznik kultu świątynnego”.
Księga Liczb zawiera zasady organizacji plemion i przepisy dotyczące lewitów oraz dodatkowe prawa rytualne.
Dla sądów (w tym Sanhedrynu) kluczowa była Księga Powtórzonego Prawa. Zawiera ona bowiem przepisy prawa cywilnego i karnego, organizację sądownictwa, zasady składania oświadczeń, nakładania kar, czy organizacji królestwa.
Już w czasach Świątyni, przed narodzeniem Mesjasza, istniała silna tradycja ustna, która interpretowała i rozwijała prawo. Do tej tradycji często odnosił się Pan Jezus. Czasem się z nią zgadzając, gdy była zgodna ze Słowem a Bożym, czasem ją potępiając jak u Ewangelisty Marka 7:1–13 „Uchyliliście przykazanie Boże, a trzymacie się tradycji ludzkiej…”
U św. Mateusza Ewangelisty, możemy przeczytać, że Pan Jezus w Kazaniu na Górze, odwołując się do tradycji ustnej mówi: „Słyszeliście, że powiedziano…”, a następnie tę tradycję prostuje mówiąc „a ja wam powiadam…” A nieco dalej mówi: (Mt. 15. 4-6) I tak ze względu na waszą tradycję znieśliście przykazanie Boże.
Cały, opisany wyżej w skrócie system prawa, wypełnił Mesjasz Zbawiciel. Wypełnił, to znaczy doprowadził do jego pełni i nadał ostateczny sens wcześniejszym symbolom: skończył się system ofiarniczy, ponieważ ostatnią, najdoskonalszą ofiarą był Jezus Chrystus.
Prostuje tradycję ustną w odniesieniu do rytualnego obmycia przed posiłkiem (Mt. 15. 1-10), Pan Jezus mówi (Mt 15. 17-20), że nie o czystość fizyczną chodzi, ale o czystość serca w życiu codziennym oraz czystość serca (spowiedź święta), przed Posiłkiem jakim będzie później Eucharystia.
Od tego czasu nie ma już więc wielu ofiar ze zwierząt i płodów rolnych, ale jest jedna i trwa ona sakramentalnie, a uobecnia się w Eucharystii.
Ujawnione też zostało znaczenie symbolu centralnego miejsca kultu, teraz Chrystus jest nową Świątynią.
Co do struktury władzy religijnej, znajduje ona swoją ciągłość w hierarchii współczesnego kościoła, gdzie biskupi są sukcesorami Apostołów.
Wracając do kwestii judaizmu rabinicznego: ci Izraelici, którzy nie uwierzyli w Mesjasza, po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej w roku 70 po Chrystusie i nie przyjęli rzeczywistości, którą do tej pory czcili pod postaciami symboli, przy tych symbolach pozostali, traktując je jak rzeczywistość.
Nie mogąc już sprawować kultu świątynnego, pokolenie kapłanów i lewitów przestało mieć rację bytu. Od tego czasu, Żydzi postawili na skrupulatność w interpretacji prawa oraz jego rozwój.
Nauczanie rabiniczne oparło się na dyskusji pomiędzy:
- tekstem objawionym (Tanach),
- tradycją ustną (Miszna, Talmud),
- interpretacją (midrasze),
- oraz rozwijaną przez wieki praktyką prawną zwaną halacha.
Użyliśmy określenia „dyskusja”, ponieważ jej pierwszym warunkiem jest zastrzeżenie, że żadna ze stron nie posiada racji i musi ją udowodnić w toku tejże dyskusji.
Obecny judaizm, jest więc systemem dynamicznym, w którym interpretacja i dyskusja są równie ważne jak sam tekst.
Stronami tej „dyskusji” są:
- Biblia hebrajska (Tanach)
czyli Biblia hebrajska, obejmująca:
- Tora (Pięcioksiąg Mojżesza) – kluczowy tekst prawny i teologiczny
- Newiim (Prorocy)
- Ketuwim (Pisma)
W judaizmie rabinicznym szczególne znaczenie ma Tora jako objawione prawo, jednak nie jest ona traktowana literalnie i potrzebuje objaśnienia.
- Tora ustna, czyli Miszny do Talmudów (babilońskiego i jerozolimskiego)
Obok Tory pisanej istnieje, jak już wiemy tradycja ustna, która według rabinów została przekazana Mojżeszowi razem z Torą. Została ona później spisana w zbiorach:
- Miszna (ok. II w. n.e.) – zbiór prawa ustnego
- Miszna dzieli się na 6 porządków (sedarim), a w ich obrębie znajdują się traktaty:
- Zeraim („Nasiona”) – prawo rolnicze i błogosławieństwa
- Moed („Święto”) – święta i Szabat
- Nashim („Kobiety”) – małżeństwo i prawo rodzinne
- Nezikin („Szkody”) – prawo cywilne i karne
- Kodashim („Rzeczy święte”) – kult świątynny i ofiary
- Tohorot („Czystości”) – prawo rytualnej czystości
- Miszna dzieli się na 6 porządków (sedarim), a w ich obrębie znajdują się traktaty:
- Talmudy zawierają Gemary, to znaczy komentarze i dyskusje do konkretnych traktatów Miszny.
- Talmud Jerozolimski bardziej „rolniczy”
- Talmud Babiloński (ważniejszy i szerzej używany) zawiera Gemary do 37 traktatów
Gemary to rozwinięcie tekstu prawnego z Miszny, dyskusje, analizy i przykłady stosowania prawa, o którym mówi Miszna.
- Midrasze
Są to z kolei interpretacje i komentarze do Biblii:
- Midrasz obejmuje zarówno interpretacje prawne (halachiczne), jak i narracyjne (agadiczne) Biblii.
- Halacha i responsa rabiniczne
- Halacha – system prawa religijnego oparty na Torze i Talmudzie
- Responsa są to odpowiedzi rabinów na konkretne zapytania prawne.
- Późniejsze kodeksy i komentarze
Z czasem powstały też inne systematyczne opracowania prawa.
Po tym technicznym wyjaśnieniu, wróćmy do sedna i jako wierni, spróbujmy te „korzenie (…) lepiej poznać i docenić i wziąć pod uwagę wiarę i życie religijne narodu żydowskiego, tak jak są one wyznawane i przeżywane współcześnie” i zastanówmy się, jak może nam to pomóc w lepszym zrozumieniu życia Kościoła.
W praktyce najważniejszymi źródłami nauki i wiary są dla judaizmu rabinicznego Talmudy (babiloński i jerozolimski), a głównie obszerniejszy z nich, Talmud Babiloński oraz Gemary do zawartych w nich treści.
Gemary zawierają szczegółowe objaśnienia jak rozwiązywać konkretne kwestie, na przykład rozwiązanie następujących kwestii:
Problem:
(Wj 16,29 ) „Niech nikt nie wychodzi ze swego miejsca w siódmym dniu”
Uczeni w prawie stawiają więc pytania:
co to znaczy wychodzić
czym jest „swoje miejsce”, czy to jest pokój, dom, dzielnica, czy miasto
czy przejście przez ulicę coś zmienia
A ledwie werset wyżej (Wj 16,28) jest napisane: „Pan powiedział do Mojżesza: „Jakże długo jeszcze będziecie się wzbraniali zachowywać moje nakazy i moje prawa?”
Oraz
(Jr 17,21–22 ) „Nie wynoście ciężarów w dzień szabatu…”
Tu, uczeni w prawie stawiają takie pytania:
czym jest wynoszenie
czym jest ciężar,
czy przeniesienie przedmiotu w obrębie domu jest zakazane
czy podanie przedmiotu przez drzwi to już naruszenie
Przestrzeń związana z wychodzeniem i wynoszeniem staje się więc kategorią prawną i uczeni w piśmie, dokładają wszelkich starań, aby zadowolić Boga, a siebie nie ograniczać. Wymyślono więc konstrukcję przestrzeni wewnętrznej i tej nie wolno opuszczać. Największą taką przestrzeń, wytyczono dla Los Angeles i wynosi ona około 260 km².
A powyższy zakaz nie kończy się na słowach: „Nie wynoście żadnych ciężarów ze swych domów w dzień szabatu ani nie wykonujcie żadnej pracy,…”, po przecinku czytamy: „lecz raczej święćcie dzień szabatu, jak nakazałem waszym przodkom.”
Współcześni wyznawcy judaizmu rabinicznego zatopili się w skrupulatności, drobiazgowości, dokładności i dzieleniu włosa na czworo. Wspominaliśmy już, że prorok Micheasz napominał: Bóg chce sprawiedliwości, miłosierdzia i pokory zamiast mnożenia ofiar (Mi 6,6–8 )
Czy ten sposób interpretacji Pisma Świętego jest w stanie pomóc nam w lepszym zrozumieniu życia Kościoła?
Może więc inne fragmenty Talmudu pomogą nam w tym pomóc?
Talmud Babiloński (Sanhedryn 43a) zawiera też pewne nauki moralne, na przykład o człowieku ukaranym za czary, zwodzenie ludu i odstępstwo od wiary.
„W Wigilię Paschy powieszono ciało Jezusa Nazarejczyka po tym, jak zabito go przez ukamienowanie. I herold wychodził przed nim przez czterdzieści dni, publicznie ogłaszając: Jezus Nazarejczyk idzie, aby go ukamienować, ponieważ uprawiał czary, nakłaniał ludzi do bałwochwalstwa i zwodził naród żydowski. Każdy, kto zna powód, aby go uniewinnić, powinien wystąpić i nauczać w jego imieniu. A sąd nie znalazł powodu, aby go uniewinnić, więc go ukamienowali i powiesili jego ciało w Wigilię Paschy.
Ulla powiedział: A jak możesz zrozumieć ten dowód? Czy Jezus Nazarejczyk był godny, by szukać powodu, by go uniewinnić? Był podżegaczem do bałwochwalstwa, a Miłosierny mówi o podżegaczu do bałwochwalstwa: „Ani nie oszczędzisz, ani nie ukryjesz go” (Pwt 13,9). Jezus był jednak inny, ponieważ miał bliskie powiązania z rządem, a władze pogańskie były zainteresowane jego uniewinnieniem. W związku z tym sąd dał mu wszelkie możliwości oczyszczenia się z zarzutów, aby nie można było twierdzić, że został sfałszowany.
W odniesieniu do procesu Jezusa, Gemara cytuje kolejną baraitę, w której mędrcy nauczali: Jezus Nazarejczyk miał pięciu uczniów: Mattai, Nakai, Netzer, Buni i Toda. Przyprowadzili Mattai na rozprawę. Mattai zapytał sędziów: Czy Mattai ma zostać stracony? Ale czyż nie jest napisane: „Kiedy [matai] przyjdę i stanę przed Bogiem?” (Psalm 42:3). Mattai twierdził, że werset ten nawiązuje do faktu, że jest sprawiedliwy. Odpowiedzieli mu: Tak, Mattai ma zostać stracony, jak jest napisane: „Kiedy [matai] umrze, a jego imię zginie?” (Psalm 41:6).
Współcześni uczeni w Piśmie podkreślają, że nie należy „Jeszu” utożsamiać z Chrystusem, ponieważ wówczas wielu mężczyzn nosiło to imię.
Rozwinięciem tej historii jest opowieść o Onkelosie, Gemara 57a4 , który rozważał obrzezanie i przyjęcie wiary i w celu podjęcia decyzji, rozmawiał z różnymi osobami z zaświatów, w tym z Jezusem, którego znów nie można utożsamiać z Chrystusem i który tylko przypadkiem, jak wielu innych Jezusów urodził się Nazarecie.
Onkelos poszedł więc i wskrzesił Jezusa Nazarejczyka z grobu za pomocą nekromancji. Onkelos zapytał go: „Kto jest najważniejszy w tamtym świecie, w którym teraz jesteś?” Jezus mu odpowiedział: „Naród żydowski”. Onkelos zapytał go: „Czy mam więc przywiązać się do nich na tym świecie?” Jezus mu odpowiedział: „Będziesz zabiegał o ich dobro, nie będziesz zabiegał o ich nieszczęście, bo każdy, kto ich dotyka, jest traktowany tak, jakby dotykał źrenicy oka”.
Dalej, Onkelos pyta, jaką karę odbiera ów Jezus w zaświatach:
Onkelos powiedział do niego: Jaka jest kara dla tego człowieka, eufemizm dla samego Jezusa, w następnym świecie? Jezus odpowiedział mu: Jest karany wrzącym kałem. Jak powiedział Mistrz: Każdy, kto drwi ze słów Mędrców, zostanie skazany na wrzący kał. I to był jego grzech, ponieważ drwił ze słów Mędrców.W Sanhedryn 107b oraz Sota 47a opisana jest z kolei historia Jeszu, ucznia rabina Jozue ben Perachja, który zbłądził, zostaje odrzucony i „schodzi na złą drogę”.
W Średniowieczu, wielu żydowskich konwertytów na chrześcijaństwo, zarzucało Talmudowi bluźnierstwo, dlatego w powyższych miejscach, w wersjach ocenzurowanych, usunięto imię Jeszu, Joszua czy Jezus, zastępując je określeniami: „ten człowiek”, „ten uczeń”.
Poczytajmy dalej.
W baraicie nauczano, że rabin Eliezer powiedział rabinom: Czyż niesławny ben Stada zabrał magiczne zaklęcia z Egiptu zadrapaniem na swoim ciele? Powiedzieli mu: Był głupcem, a nie można przytaczać dowodów od głupca. Większość ludzi nie pisze w ten sposób. Nawiasem mówiąc, Gemara pyta: Dlaczego nazywali go ben Stada, skoro był synem Pandeiry? Rav Chisda powiedział: Mąż jego matki, który działał jako jego ojciec, nazywał się Stada, ale ten, który miał stosunki z jego matką i go spłodził, nazywał się Pandeira. Gemara pyta: Czyż mężem jego matki nie był Pappos ben Jehuda? Raczej jego matka miała na imię Stada, a on sam został nazwany na jej cześć ben Stada. Gemara pyta: Ale czy jego matka nie była Miriam, która zaplatała włosy kobietom?
Gemara wyjaśnia: To nie jest sprzeczność. Raczej Stada była jedynie przydomkiem, jak mówią w Pumbedita: Ta odeszła [setat da] od męża.
Czy naprawdę chcemy zgłębiać pisma judaizmu rabinicznego? Czy znajomość powyższych tekstów jest nam do czegoś potrzebna? Czy naprawdę są one w stanie pomóc nam w lepszym zrozumieniu życia Kościoła?
Odpowiedź na te pytania możemy zaleźć w Ewangelii (Mt 12, 43-45 https://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=255). Jest to przypowieść o złym duchu, który „wraca do swego domu, skąd wyszedł” a zastawszy go niezajętym, wymiecionym i przyozdobionym „bierze z sobą siedmiu innych duchów złośliwszych niż on sam; wchodzą i mieszkają tam”.
Przypowieść ta koczy się zdaniem, którego już nigdy nie słyszymy: „Tak będzie i z tym przewrotnym plemieniem”.
A dlaczego, tak będzie? O tym mówi wcześniejszy fragment (Mt 12, 38-42 https://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=255)”
„Plemię przewrotne i wiarołomne żąda znaku, ale żaden znak nie będzie mu dany, prócz znaku proroka Jonasza. Albowiem jak Jonasz był trzy dni i trzy noce we wnętrznościach wielkiej ryby1, tak Syn Człowieczy będzie trzy dni i trzy noce w łonie ziemi.”
„Ludzie z Niniwy powstaną na sądzie przeciw temu plemieniu i potępią je ponieważ oni wskutek nawoływania Jonasza się nawrócili, a oto tu jest coś więcej niż Jonasz”, tu jest Syn Boży. Niniwici nawrócili się bez cudu, a „rzekli do Niego niektórzy z uczonych w Piśmie i faryzeuszów: «Nauczycielu, chcielibyśmy jakiś znak widzieć od Ciebie»”. Nasi starsi bracia nie są bowiem w stanie nawrócić się i uczynić pokutę, tak jak zrobili to poganie Niniwici słuchając jedynie słów Jonasza, bez spektakularnych cudów.
„Królowa z Południa” (królowa Saby, niewiasta, poganka) „powstanie na sądzie przeciw temu plemieniu i potępi je; ponieważ ona z krańców ziemi przybyła słuchać mądrości Salomona, a oto tu jest coś więcej niż Salomon”, tu jest Mesjasz Zbawiciel.
W tym kontekście, powracając do pierwszego fragmentu (Mt 12, 43-45) , możemy zrozumieć, że „Gdy duch nieczysty opuści człowieka, błąka się po miejscach bezwodnych,” – to znaczy pośród pogan nie znających Chrystusa, dalekich od Ducha Świętego – „szukając spoczynku, ale nie znajduje” – ponieważ poganie otwarci są na wiarę w Syna Bożego.
Zły duch, nie znalazłszy miejsca wśród pogan, wraca do Izraela, skąd wyszedł, a zastawszy dom swój pusty, bez Boga, „Wtedy idzie i bierze z sobą siedmiu innych duchów złośliwszych niż on sam”. Ojcowie kościoła, interpretatorzy Pisma Świętego sugerują, że te siedem złych duchów, mogą to być albo duchami siedmiu grzechów głównych: duchem pychy, duchem chciwości (łakomstwa na dobra materialne, skąpstwa), duchem nieczystości (rozwiązłości, pożądliwości), duchem zazdrości, duchem nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu (obżarstwa, pijaństwa), duchem gniewu i duchem lenistwa (w tym lenistwa duchowego), albo przeciwieństwami siedmiu duchów Bożych: Duch przywiązania do rzeczy doczesnych, Duch niezrozumienia spraw Bożych, Duch kierowania się własną wolą, Duch tchórzostwa i bierności, Duch ignorancji duchowej i pychy intelektualnej, Duch lekceważenia spraw świętych, Duch obojętności religijnej.
Zgubnym byłoby więc bratać się ze współczesnymi wyznawcami judaizmu rabinicznego, którzy świadomie odrzucają wypełnienie Pisma przez Mesjasza Zbawiciela, Jezusa Chrystusa.
AMDG
