Pochówek chrześcijański — sens, tradycja i współczesna praktyka

Chrześcijański pochówek wyrasta z fundamentalnej prawdy wiary w stworzenie człowieka na obraz Boga oraz w zmartwychwstanie ciała.

Rdz 1,27 — „Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz (…).”

Z tego wynika godność ludzkiego ciała, która trwa także po śmierci. Z tego samego powodu również Biblijni Żydzi otaczali ciało zmarłego bardzo głębokim szacunkiem. Biblijni Żydzi wierzyli, że ciało jest integralną częścią osoby, a nie jedynie „powłoką”. W judaizmie starożytnym troska o zmarłego była jednym z największych uczynków miłosierdzia (chesed shel emet — „prawdziwe miłosierdzie”), ponieważ zmarli nie mogą się już odwdzięczyć. Dlatego od pierwszych wieków i Kościół otaczał zmarłych szacunkiem, a pogrzeb traktował nie jako formalność, lecz jako liturgiczne pożegnanie ucznia Chrystusa, który przechodzi do życia wiecznego.

Nadzieja zmartwychwstania

Sercem chrześcijańskiego pogrzebu jest wiara w zmartwychwstanie ciał (Dn 12,2). Jak pisał św. Paweł: „Jeśli z Nim umieramy, z Nim też żyć będziemy” (2 Tm 2,11).

Obrzędy pogrzebowe są więc modlitwą pełną nadziei: nie zaprzeczają bólowi po stracie, ale ukazują śmierć jako przejście, nie koniec.

 Szacunek dla ciała

Kościół naucza, że ciało ochrzczonego było „świątynią Ducha Świętego” (1 Kor 6,19).

Można się tu zastanowić, czy ciało osoby nieochrzczonej również jest „świątynią Ducha Świętego”?
W sensie sakramentalnym 'świątynią Ducha’ staje się dopiero ciało człowieka ochrzczonego; jednak każde ludzkie ciało ma godność stworzenia i dlatego ciała wszystkich zmarłych, nie zależnie od ich doczesnych uczynków, wiary, czy wyznania traktuje się z czcią, unika praktyk, które mogłyby wyrażać pogardę lub profanację i zaleca tradycyjny pochówek w ziemi.

 Wspólnota modlitwy

Pogrzeb chrześcijański ma trzy zasadnicze etapy:

1. Modlitwa w domu lub kaplicy przedpogrzebowej,
2. Msza Święta pogrzebowa,
3. Ostatnie pożegnanie na cmentarzu.

W każdym z nich Kościół modli się za zmarłego słowami Pisma Świętego, a rodzina i wspólnota parafialna powierzają go Bożemu miłosierdziu wyrażając nadzieję na włączenie do społeczności świętych Bożych.

 Symbolika obrzędów

• Woda święcona przypomina chrzest i nowe narodzenie w Chrystusie.
• Paschał — światło Chrystusa Zmartwychwstałego — towarzyszy zmarłemu, wskazując na zwycięstwo życia nad śmiercią.
• Kadzidło wyraża modlitwę Kościoła i szacunek dla ciała.

Cmentarz — miejsce nadziei

Chrześcijańskie cmentarze były niegdyś nazywane coemeteria, czyli „miejsca snu”. Ta nazwa sama w sobie jest świadectwem wiary, że ciało jedynie „zasypia”, oczekując poranka zmartwychwstania. Grób jest miejscem modlitwy, pamięci o zmarłym i miłości, nie reliktem dawnych zwyczajów, ale znakiem trwania w komunii ze zmarłymi.

 

Piękno i różnorodność katolickich cmentarzy

 

 

Tradycyjna katolicka etykieta cmentarna zachowywać na cmentarzu ciszę i powagę; wchodzić godnie ubranym; nie wprowadzać psów ani innych zwierząt; rowery i hulajnogi pozostawiać przed wejściem; nie palić papierosów; nie spożywać pokarmów; nie śmiecić.

 

Kremacja

Aby lepiej zrozumieć chrześcijańską tradycję pochówku, warto najpierw przypomnieć, jak traktowano ciało zmarłego w starożytnym judaizmie.”

W starożytnym Izraelu podstawową, niemal wyłączną formą traktowania ciała zmarłego był pochówek w ziemi, a kremacja była skrajnie rzadka i zwykle kojarzona z karą, hańbą lub sytuacjami nadzwyczajnymi (zagrożenie epidemiczne).

1. Żydzi chowali zmarłych w ziemi — to norma biblijna

W całej Biblii hebrajskiej pochówek oznacza złożenie ciała w grobie, zwykle:

• w naturalnej grocie skalnej,
• w rodzinnym grobowcu,
• czasem pod nasypem ziemnym,
• później też w wykutych grobowcach komorowych.

Przykłady:

• Abraham kupuje jaskinię Makpela na grób rodzinny (Rdz 23).
• Józef zostaje pochowany w grobie w ziemi Izraela (Joz 24,32).
• Dawid i królowie są chowani w „Mieście Dawidowym” (1 Krl 2,10).
• Elizeusz ma grób, do którego wrzucono innego zmarłego (2 Krl 13,21).

Pochówek w grobie był wyrazem szacunku i przynależności do wspólnoty.

2. Kremacja była praktycznie nieobecna i uważana za coś nienaturalnego

W odróżnieniu od Greków i niektórych ludów Kananu, Izraelici nie palili zwłok jako normalnej praktyki pogrzebowej ponieważ ciało było uważane za dzieło Boga, a jego rozpad miał następować naturalnie, w ziemi. Ponadto, powszechna była wiara w zmartwychwstanie (Dn 12,2) – ciała nie niszczono, bo należało do osoby przeznaczonej do powrotu do życia. Dochodzi do tego jeszcze element przynależności do rodu i kontynuacji przymierza: bycie pochowanym w grobie rodzinnym było częścią tożsamości przymierza.

Spopielenie zwłok w pojawia się Biblii  jako kara za przestępstwo. W Prawie Mojżeszowym przewidziano ją w szczególnych przypadkach. Mowa tu o córce kapłana, która się skalała (Kpł 21,9) oraz za poważne wykroczenia seksualne (Kpł 20,14). Ponieważ większość badaczy uważa, że palono ciała po egzekucji, a nie jako rodzaj śmierci, dlatego ten przypadek rozpatrujemy w kontekście kremacji.

W Biblii znajdziemy też inne fragmenty mówiące o paleniu ciał.

W Księdze Amosa (Am 2,1) –  jako akt hańby: „rzucą wasze kości w ogień”. Natomiast o spaleniu szczątków bałwochwalców przeczytamy  w drugiej Księdze Królewskiej (2 Krl 23,16–20): „Jozjasz (…). Polecił zabrać kości z grobowców i spalił na ołtarzu, aby go splugawić – zgodnie z wyrokiem Pańskim, obwieszczonym przez męża Bożego, który przepowiedział owe sprawy”.

W Księdze Samuela natomiast jest mowa o spaleniu zwłok bohaterów (1 Sm 31,12–13) ze względów sanitrnych. Mężczyźni z Jabesz-Gilead palą ciała Saula i jego synów i dopiero ich kości zakopią, ponieważ  ich zwłoki były silnie zmasakrowane, wisiały trzy dni na murze i dalszy rozkład mógł uniemożliwić transport zwłok.

Spalenie zwłok, nie było więc nigdy pogrzebem, lecz aktem sądowym lub znakiem obłożenia klątwą, odrzucenia i pogardy i nigdy nie było w Izraelu traktowane jako alternatywny, dopuszczalny rodzaj pogrzebu.

 

Postawa Kościoła Katolickiego

Kościół zawsze był niechętny kremacji z trzech głównych powodów: teologicznych, kulturowych i praktycznych.

1. Teologiczne znaczenie ciała

Chrześcijaństwo od początku nauczało, że:

• ciało ma godność, bo jest stworzone na obraz i podobieństwo Boga,
• ciało jest „świątynią Ducha Świętego” (1 Kor 6,19),
• Bóg stworzył człowieka jako jedność duszy i ciała,
• zbawienie obejmuje zmartwychwstanie ciał, a nie tylko „nieśmiertelnej duszy”.

Z tego powodu traktowano ciało ze szczególną czcią, a nie jako „odpad”, który trzeba zniszczyć, albo jako materiał na klejnot (biżuteria memorialna lub diamenty pamięci) . Ciało bowiem „śpi”, oczekując na przemianę w dniu zmartwychwstania.
Oczywiście Kościół nigdy nie twierdził, że Bóg nie może wskrzesić człowieka spalonego, chodziło tu jedynie o znaczenie gestu, a nie o jego skutki.

2. Powody kulturowe.

Powodem kulturowym było odróżnienie pogrzebów chrześcijańskich od praktyk pogańskich.

W Imperium Rzymskim kremacja była dominującą formą pochówku i miała wyraźny kontekst religijny:

• uważano, że ogień „uwalnia duszę”,
• że ciało nie ma trwałej wartości,
• że zmarły „przechodzi” w inny stan dzięki spaleniu.

Chrześcijanie odcinali się od tej symboliki.
Wybór inhumacji (złożenia ciała do ziemi) był świadectwem wiary w zmartwychwstanie, przeciwstawieniem się praktykom pogańskim, a czasem wręcz znakiem tożsamości chrześcijan wobec otaczającej, pogańskiej kultury.

Obecnie ma to znaczenie poznawcze w archeologii: dominacja inhumacji w danym regionie często wskazuje na chrystianizację.

3. 3. Powody praktyczne.

a) Kremacja była przez wieki technicznie niebezpieczna i niehigieniczna

Do XIX wieku nie istniały bezpieczne, kontrolowane piece kremacyjne.
„Kremacja” oznaczała zwykle stos pogrzebowy na otwartym powietrzu, który:

• powodował fetor,
• przyciągał padlinożerców,
• groził epidemiami,
• był trudny do przeprowadzenia godnie i w sposób uporządkowany.

Dla Kościoła, który organizował pochówki w miastach i przy świątyniach, było to nieakceptowalne.

b) Trudność w identyfikacji zmarłych i prowadzeniu ksiąg parafialnych

Kościół od średniowiecza prowadził:

• księgi zgonów,
• rejestry majątkowe,
• modlitewne wypominki.

W przypadku kremacji brakowało grobu, który pełnił ważną funkcję:

• punktu odniesienia prawnego (dziedziczenie),
• miejsca pamięci (modlitwa za duszę),
• potwierdzenia śmierci konkretnej osoby.

Stos pogrzebowy nie ułatwiał dowodów.

c) Obawa przed ukrywaniem zbrodni i niszczeniem ciał

Prawo średniowieczne (również kanoniczne) zakładało, że ciało zmarłego może być potrzebne do:

• rozpoznania,
• dochodzenia sądowego,
• przeprowadzenia dowodów winy lub niewinności (np. identyfikacja ran).

Spalenie zwłok uniemożliwiało ustalenie przyczyny śmierci, ani okoliczności jej towarzyszących.

d) Problemy przy częstych pożarach miast

Miasta średniowieczne i nowożytne były zbudowane z drewna i łatwopalnych materiałów.
Stos pogrzebowy w obrębie murów oznaczał realne ryzyko pożaru.
W wielu miastach zabroniono palenia czegokolwiek większego w obrębie murów miejskich.
Kościoły, dbając o porządek miejski, nie mogły popierać praktyk grożących katastrofami.

e) Praktyczny związek kremacji z ruchami antykościelnymi i neopogańskimi.

Jak już pisaliśmy, od XVIII–XIX wieku kremację zaczęły promować środowiska:

• wolnomularskie,
• racjonalistyczne,
• pozytywistyczne,
• antyklerykalne.

Często uderzały one w Kościół, mówiąc, że pogrzeb chrześcijański to „przesąd”.
Dlatego kremacja miała również konotacje pogańskie i antyreligijne, co wzmacniało rezerwę Kościoła (to kwestia praktyczno-polityczna, nie tylko teologiczna).

Wspólnoty protestanckie zaakceptowały kremację znacznie wcześniej, niż katolicyzm, ale nie zawsze jednomyślnie. Obecnie znakomita większość Kościołów protestanckich akceptuje kremację, a nawet rozsypywanie prochów w różnych miejscach (góry, morze) byleby było to zgodne z prawem świeckim miejsca rozsypania prochów.

 

Kremacja jako manifest antychrześcijański w Europie

 W XIX wieku kremacja wróciła do Europy, ale często była promowana nie jako zwykła metoda, lecz jako:

• symbol liberalizmu walczącego z Kościołem,
• świadome odrzucenie nauki o zmartwychwstaniu,
• element programów masonerii i ruchów antyklerykalnych.

W wielu krajach kremacja była wręcz manifestem ideologicznym.
W czasie terroru i walki z Kościołem podczas Rewolucji Francuska (1789–1799) – kremację promowano jako antychrześcijańską formę pogrzebu. Rewolucjoniści uważali pochówek ziemny za „katolicki zabobon”, a zwłoki, za „materię” bez sakralnego znaczenia, a spalanie ciał interpretowano jako symbol zerwania z „przesądami” religii.

Sto lat później na budynku pierwszego współczesnego krematorium na świecie, które zostało otwarte w Mediolanie w 1876 roku w wyniku pracy profesora Brunettiego, umieszczono napis „Vermibus erepti, puro consummimur igni; Indote vetitum – mens renovata petit” (Ocaleni od robaków, jesteśmy pochłonięci czystym ogniem; Zacofany zakaz  – myśl oświecona odrzuca).

W wielu krajach Europy kremację promowały loże masońskie jako symbol racjonalizmu i laicyzmu, była to świadoma alternatywa przeciw tradycji chrześcijańskiej. W niektórych miejscach (np. Toskania) budowę krematoriów inicjowały właśnie loże.

 

Po zjednoczeniu Włoch, państwo chciało ograniczyć wpływy Kościoła i w 1874 r. zalegalizowano kremację jako manifest świeckiego państwa. Wielu działaczy Risorgimenta, o poglądach liberalnych lub antykościelnych, wybierało kremację właśnie jako znak politycznego sprzeciwu wobec papiestwa.

W literaturze popularnej i niektórych portalach pojawia się informacja, że pierwsze krematorium w Warszawie / w Polsce powstało w 1901 r., ale trudno znaleźć wiarygodne źródła potwierdzające tę datę. Mamy za to pewność, co do krematorium w Gdańsku – Wrzeszcz: zaprojektowanego przez Richarda Dähnego i wybudowanego w latach 1913–1914. Pierwsze spopielenie miało w nim miejsce 30 X 1914 r.

 

 

Kremacja w krajach totalitarnych

W krajach niemieckojęzycznych przed zjednoczeniem, a później w Republice Weimarskiej i Cesarstwie Niemieckim kremacja promowana była przez środowiska wolnomyślicielskie, materialistów, socjalistów i stowarzyszenia antykościelne. W 1878 r. Reichstag zezwolił na kremację mimo protestów Kościołów chrześcijańskich. Pierwsze krematorium w Niemczech powstało   w Gotha, a pierwsza kremacja miała tam miejsce 10 grudnia 1878 i dotyczyła Karla Heinricha Stiera, który zaprojektował techniczną część pieca.

Choć naziści nie promowali kremacji powszechnie jako pogrzebu ideologicznego, to bardzo silna propaganda higieniczna wskazywała kremację jako „zdrowszą i nowocześniejszą”, a niemieccy ideolodzy faszyzmu jak Alfred Rosenberg, widzieli w kremacji powrót do pogańskiej tradycji germańskiej, przeciwstawianej chrześcijaństwu.

 

W państwie sowieckim kremacja była zalecana przez władze jako metoda „racjonalna” i „nowoczesna”, interpretowana jako wyraz ateizmu i odrzucenia religii, a pochówek chrześcijański uznawano za „zacofany”. Jeszcze podczas wojny domowej, w 1919 r., ogłoszono konkurs na projekt krematorium. Konkurs wygrał Dmitrij Pietrowicz Osipow., Adaptując niedokończoną budowę cerkwi na cmentarzu Dońskim w Moskwie wzniesiono gigantyczne krematorium, otwarte w 1927 r.

Było ono wyposażone w piece — wszystkie produkcji niemieckiej firmy »Topf«, która obsługiwała później niemieckie krematoria w czasie II Wojny Światowej.

 

Zmiana stanowiska Kościoła

Kościół odczytywał zawsze kremację jako świadome zaprzeczenie wierze — i zakazywał chrześcijańskich pogrzebów osób, które za życia domagały się kremacji z powodów antyreligijnych.

Jednak w 1963 r., Instrukcją Piam et constantem, zmienił podejście i dopuścił kremację pod naciskiem powiewu nowoczesności. Została ona niejako „oswojona”.  Kościół dopuszcza ją pod warunkiem, że:

• • powód nie jest przeciwny wierze chrześcijańskiej (Według Kompendium Katechizmu Kościoła katolickiego nr 479 „Ciała zmarłych powinny być traktowane z szacunkiem i miłością. Dozwolona jest kremacja zwłok, jeśli nie jest ona przejawem podważania wiary w zmartwychwstanie ciała”.),
  • prochy zostaną złożone w poświęconym miejscu,
  • nie będą rozpraszane ani przechowywane poza cmentarzem lub kaplicą.

 

Chrześcijańska tradycja pogrzebu wyrasta z biblijnego szacunku dla ciała i nadziei na zmartwychwstanie. Z powodu teologii, kultury i praktyki Kościół przez wieki preferował pochówek ziemny. Wybierając ten rodzaj pochówku, oddajemy ciało Bogu w nadziei zmartwychwstania, zgodnie z wielowiekową tradycją Kościoła, dajemy swoim bliskim miejsce żywej pamięci i nadziei, zakorzenione w tradycji katolickiej i naturalnym cyklu życia.

 

---

AMDG